THAM VẤN TÂM LÝ

The Vietnamese blog of Counseling Psychology

KINH NGHIỆM ÁP DỤNG LIỆU PHÁP TÂM LÝ GIA ĐÌNH (2)

Posted by Ngo Minh Uy on 18/07/2008

MỘT SỐ KINH NGHIỆM THỰC TẾ
TỪ VIỆC ÁP DỤNG LIỆU PHÁP TÂM LÝ GIA ĐÌNH HỆ THỐNG

Ngô Minh Uy

1. Những phiên trị liệu cho cả gia đình

2. Sơ đồ phả hệ (Genogram)
Tôi thường sử dụng công cụ sơ đồ phả hệ như một phương tiện để giúp thân chủ (cá nhân hoặc cả gia đình) dễ dàng nhìn thấy và mô tả những đặc điểm, những vấn đề nổi bật trong các mối quan hệ gia đình. Tuy vậy, hầu hết các thân chủ tôi gặp đều mô tả về hệ thống sơ đồ phả hệ của gia đình họ như một hệ thống đóng kín và có rất ít thân chủ phàn nàn về sự vận hành của hệ thống gia đình của mình.

Đối với nhiều thân chủ, dường như phả hệ của gia đình, hay nói một cách khác là những trật tự, thứ bậc trong gia đình là điều không thể và không nên đụng đến, ngay cả khi chính những mối quan hệ và sự ràng buộc của những thứ bậc đó đã gây ra những tổn thương hay những khó khăn trong tâm lý của chính họ.

    Chị C, 36 tuổi, gặp tôi trong tình trạng buồn chán và muốn tự tử. Chị đang sống với một người con trai 12 tuổi, cha của con chị là một người đàn ông sống ở Hà Nội, đã lớn tuổi (58 tuổi), có vợ và 03 người con trước khi có con với chị C. Người đàn ông này đã muốn chính thức cưới chị sau khi vợ ông mất được 01 năm, cả những người con của ông cũng đồng ý, nhưng chị C lại không đồng ý. Chị cho rằng trước đây ông đã lừa dối chị và khi chị mang thai thì ông lại bỏ về Hà Nội và lúc đó chị mới biết là ông đã có vợ con.

    Tôi đã cùng với chị C vẽ lại sơ đồ phả hệ của gia đình chị với hy vọng là sẽ giúp chị nhìn ra rõ hơn những vấn đề mà mình đang gặp.

    Qua sơ đồ phả hệ, chị đã nhận ra có một mối liên hệ từ chính bà ngoại của mình. Ông ngoại chị C là một người Pháp trước đây sống tại Sài gòn, sau khi hai người có con gái (mẹ chị C) thì ông ngoại quen với một người phụ nữ khác, một người bạn rất thân của bà ngoại. Bà ngoại chị C sống trong sự uất hận và buồn chán để nuôi con gái, sau đó thì bà đã tự tử.

    Mẹ chị C lập gia đình và sinh được 04 người con, chị B là con đầu. Năm chị C được 16 tuổi thì mối quan hệ giữa ba mẹ chị bắt đầu rạn nứt, lý do là vì ba ngoại tình. Sau này, mẹ chị cũng đã từng tự tử hai lần nhưng không chết. Đến năm chị được 20 tuổi thì ba mẹ chị ly dị. Cũng từ đó, chị bắt đầu có cảm giác không muốn quen với một người bạn trai nào cả. Cho đến khi chị gặp một người đàn ông lớn tuổi trong một tiệc cưới, chị thấy rất tin tưởng và thích thú về cách ăn nói và chăm sóc của người đàn ông này dành cho chị. Sau tiệc cưới, hai người thường xuyên liên lạc hơn và đã sống với nhau như vợ chồng cho đến khi chị mang thai thì người đàn ông phải về Hà Nội với lý do công việc làm ăn đang gặp khó khăn.

    Nhìn sơ đồ phả hệ, chị C hình dung được hết tất cả những gì đã xảy ra trong gia đình của mình từ những thế hệ trước. Chị cũng đưa ra một kết luận là chính chị là người phải nối tiếp cái “nghiệp” của dòng họ. Bà ngoại, mẹ và bây giờ là đến chị, phải chịu sự đau khổ, bị đàn ông phản bội và sau đó phải tự tử để chết. Đây là một suy nghĩ có khuynh hướng tin vào số phận, và như vậy thì không gì có thể thay được. Chị tin rằng từ những kiếp trước, những người trong dòng họ đã làm những điều không phải nên bây giờ phải bị trừng phạt.

Tôi nhận thấy sự trao đổi thông tin giữa những mối quan hệ trong gia đình của chị C dường như rất ít, mỗi người tự đóng kín lại trong những vấn đề và suy nghĩ của riêng mình, họ không muốn hoặc không có một sự tác động nào để nói chuyện với nhau.

Trong quá trình làm việc, tôi cũng thử áp dụng công cụ sơ đồ phả hệ tưởng tượng (Thân chủ tự mình xây dựng và vẽ lại một sơ đồ phả hệ theo như mong đợi của mình. Trong sơ đồ tưởng tượng này, thân chủ được tự do thay đổi vị trí của các mối quan hệ, thêm vào hoặc bỏ bớt một số thành viên tùy ý…).

Với hầu hết những thân chủ là những người trên 40 tuổi, họ không muốn thực hiện “trò chơi” này vì cho rằng có làm thì thực tế cũng không thể thay đổi gì được. Hơn nữa họ không có quyền thay đổi những trật tự đã được thiết lập một cách tự nhiên trong gia đình và dòng họ của mình. Những thân chủ này phàn nàn và cảm thấy đau khổ vì mình đã được sinh ra trong một gia đình không như ý, tuy nhiên hầu hết đều đi đến việc chấp nhận những chuyện đó như là một phần trong cuộc đời và đó là số phận của mình.

Với những thân chủ là những người trẻ hơn, nhiều người cũng tỏ ra khá dè dặt trong việc xây dựng một sơ đồ phả hệ tưởng tượng khi tôi đề nghị. Tuy nhiên, chỉ sau một khoảng thời gian ngắn cùng với việc giải thích rõ ràng về mục tiêu cũng như những ích lợi khi tự sắp xếp cho mình một sơ đồ phả hệ tưởng tượng, nhiều thân chủ đã làm rất tốt và cảm thấy có nhiều sự thay đổi trong cảm xúc của bản thân.

    Một thanh niên, 22 tuổi, đang học năm cuối đại học, anh là con một trong một gia đình khá giả ở miền Trung Việt Nam. Anh này gặp tôi trong tình trạng rất lo lắng và cô đơn. Từ nhỏ đến lớn, gần như anh không có bạn bè thân, anh đang cảm thấy mình bị quá lệ thuộc và cảm thấy sợ người cha, thường làm theo tất cả những gì người cha yêu cầu…

    Khi tôi đề nghị xây dựng một sơ đồ phả hệ tự do theo ý muốn, anh này tỏ ra rất ngạc nhiên, có chút lo lắng và hỏi lại rất nhiều lần về mục đích và lợi ích của việc đó. Lúc đầu, sơ đồ là ba, mẹ và một đứa con gái. Tôi hỏi anh cảm thấy như thế nào khi đứa con đó là con gái chứ không phải con trai, anh ta không trả lời mà chỉ cười.

    Tôi gợi ý thêm về những thành viên khác, sau một thời gian ngắn đắn đo, anh ta vẽ thêm vào sơ đồ một người anh trai (của cô con gái) và xóa người cha đi. Tiếp sau đó là vẽ lại vị trí người cha, nhưng có kèm theo lời giải thích đó là ông nội. Trong khoảng 15 phút cuối phiên trị liệu, anh thanh niên nói rằng nhiều lúc anh đã có ý định giết người cha, hoặc sẽ bỏ nhà đi để không còn nhìn thấy người cha nữa nhưng không dám làm vì sợ sẽ làm hủy hoại hết mọi thứ của gia đình, dòng họ. Hơn nữa, trong gia đình có ông nội là người rất thông cảm, hiểu và dạy dỗ cho anh nhiều điều, anh không muốn làm ông nội buồn.

Có một điều rất phổ biến trong những trường hợp tôi đã làm việc cũng như kinh nghiệm từ những người đồng nghiệp chia sẻ trong những cuộc họp chuyên môn là: Hầu hết các thân chủ tìm đến nhà trị liệu (hoặc chuyên viên tư vấn tâm lý) đều có một mong muốn và tâm thế giống nhau là trông đợi nhà trị liệu sẽ chỉ dẫn hoặc cung cấp cho họ một phương pháp, một cách thức nào đó để họ có thể thay đổi hoặc giải quyết những vấn đề khó khăn của mình. Họ thường thể hiện sự nôn nóng muốn nhà trị liệu đưa ra cho họ những chỉ dẫn, và đối với nhiều thân chủ, như thế là có thể kết thúc quá trình làm việc. Do vậy, khi tôi đề nghị họ thực hiện những công việc như xây dựng sơ đồ phả hệ tưởng tưởng, hay thực hiện kỹ thuật ẩn dụ, thân chủ thường tỏ ra ngại ngùng và thậm chí có người còn cảm thấy như thế là phí thời gian một cách không cần thiết.

3. Kỹ thuật ẩn dụ (Metaphor)
Có thể nói đây là công cụ rất hữu ích và tôi rất thích thú khi sử dụng nó. Mỗi một trường hợp, mỗi một phiên trị liệu khác nhau cho cùng một thân chủ, kỹ thuật này đã gợi ý cho tôi được rất nhiều điều mới mẻ trong cách tiếp cận đến những vấn đề của thân chủ.

Tuy nhiên, có rất nhiều người gặp khó khăn khi được đề nghị thực hiện một “trò chơi” mang tính biểu tượng như vậy. Có khá nhiều thân chủ đã từ chối hoặc không thực hiện được với lý do là không thể tưởng tượng ra được bất kỳ một hình ảnh biểu tượng nào cho bản thân mình cả. Tôi đã rút ra được một kinh nghiệm để không phải lúc nào cũng đề nghị một cách trực tiếp việc thực hiện công việc này, mà tìm cơ hội để dẫn thân chủ vào việc đưa ra một biểu tượng đại diện cho bản thân. Ngay cả việc nói chuyện dựa trên một biểu tượng cũng được xen kẽ với những tình huống thật của chính thân chủ, những vấn đề khó khăn mà thân chủ đang gặp phải.

    Chị D, 32 tuổi, gặp tôi với một tâm trạng lo lắng về sự thừa cân của mình. Chị cho rằng việc mình bị tăng cân quá nhanh và bây giờ thì không thể giảm xuống được là do trước đây chị đã sử dụng thuốc tránh thai quá nhiều. Trong suốt phiên trị liệu đầu tiên, hầu như chị nói rất nhiều về những sự thiệt thòi mà cuộc đời chị phải gánh chịu. Từ nhỏ chị không được chăm sóc và chìu chuộng như những đứa trẻ khác, lớn lên không có nhiều bạn bè vì mẹ không cho phép đi chơi, khi có người yêu thì anh ta chỉ như một người lợi dụng để quan hệ tình dục với chị mà thôi, sau một thời gian thì anh ta chán, rồi bỏ đi và lập gia đình với người khác…

    Phiên thứ hai, theo lời đề nghị của tôi, chị cùng với một người chị gái và mẹ của mình đến gặp tôi. Chị D cũng một lần nữa lặp lại câu chuyện như phiên thứ nhất, sau đó chị kết thúc: “Không biết cuộc đời tôi giống thứ gì mà khổ thế!”. Tôi đã bắt ngay cơ hội đó để phản hồi lại: “Tôi cũng cảm nhận thấy cuộc đời của chị đã phải gặp quá nhiều điều không vui. Có bao giờ chị đã nghĩ mình giống một hình ảnh nào không?”. Sau một chút suy nghĩ, chị nói rằng mình chắc là giống con cừu bị lạc ra khỏi bầy.

    Trong khoảng 20 phút của phiên thứ hai và cả phiên thứ ba, chúng tôi đã trao đổi với nhau dựa trên hình ảnh một con cừu bị lạc ra khỏi bầy một cách hết sức tự nhiên. Một điều thú vị nữa là cả người chị gái và mẹ của chị D cũng nói về hình ảnh con cừu rất tự nhiên. Chị D cho rằng con cừu đó đã không được người chủ trông coi tốt, người chủ đã quá chểnh mảng nên đã để con cừu bị lạc khỏi bầy và bây giờ thì nó bơ vơ, nó không biết phải làm gì, rồi đến một lúc nào đó chắc nó sẽ bị sói ăn thịt hoặc sẽ trở thành một con sói hung tợn. Người chị thân chủ cho rằng con cừu đó đã không chú ý để theo bầy, cứ muốn làm theo những gì mình thích nên mới để bị lạc, người trông cừu không có lỗi trong chuyện này…

    Người mẹ trong phiên thứ hai không nói gì về con cừu mà chỉ nói với nhà trị liệu là mong sao cho thân chủ được bình thường và có chồng. Trong phiên thứ ba, bà mẹ đã nói với chị D là khi con cừu đi lạc khỏi bầy, chính người trông cừu mới là người lo lắng nhiều nhất, người đó đã đi tìm khắp nơi nhưng không thể tìm được vì còn phải trông coi những con cừu khác trong bầy nữa.

Trong một số trường hợp, tôi đã chủ động để đưa ra một biểu tượng về thân chủ trước và hỏi họ nghĩ gì và cảm thấy như thế nào về biểu tượng đó. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp khác, tôi có cảm giác là nhiều thân chủ dễ dàng chấp nhận những hình ảnh biểu tượng mà tôi gợi ý, rất ít trường hợp thân chủ muốn thay đổi biểu tượng.

Qua một thời gian được đào tạo và thử nghiệm liệu pháp tâm lý hệ thống, tôi nhận thấy cách tiếp cận của bản thân tới những vấn đề, những khó khăn tâm lý của thân chủ có nhiều thay đổi rất tích cực. Liệu pháp này mang lại cho tôi một cách nhìn tổng thể và hệ thống hơn, biết chú ý đến những vấn đề nảy sinh từ các mối quan hệ trong hệ thống hơn là những vấn đề tâm lý của cá nhân người có triệu chứng. Tôi tin rằng liệu pháp hệ thống sẽ mang lại nhiều ích lợi và hiệu quả trong việc chăm sóc sức khỏe tâm lý cho người Việt Nam.
_____________________________________

• Viết lần đầu vào tháng 05/ 2007, dịch sang tiếng Anh và nộp cho các giáo sư phụ trách khóa huấn luyện Liệu pháp tâm lý gia đình và can thiệp hệ thống (khóa đào tạo chính thức đầu tiên hợp tác giữa các giáo sư tâm lý trị liệu thuộc trường đại học Công giáo Louvain, vương quốc Bỉ và Bộ môn tâm thần học thuộc trường Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ y tế Tp. HCM, nay là trường đại học Y Phạm Ngọc Thạch.) như một bài viết cuối khóa bắt buộc của mỗi học viên để đuợc cấp giấy chứng nhận đào tạo.

• Chỉnh sửa, bỏ bớt một số đoạn và đưa lên blog Tham vấn tâm lý tháng 07/ 2008. Tất cả thông tin cá nhân của thân chủ trong bài viết này đều được bảo mật.

• Quý vị có thể đọc thêm bài viết cuối khóa huấn luyện Liệu pháp tâm lý gia đình và can thiệp hệ thống của BS. Nguyễn Minh Tiến tại đây.

Một phản hồi to “KINH NGHIỆM ÁP DỤNG LIỆU PHÁP TÂM LÝ GIA ĐÌNH (2)”

  1. […] kinh nghiệm, liệu pháp gia đình « THÁCH THỨC TRONG TÌNH BẠN NAM – NỮ KINH NGHIỆM ÁP DỤNG LIỆU PHÁP TÂM LÝ GIA ĐÌNH (2) […]

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: